Татарский Мир

2026 елның 19 июлендә без татар фәне дөньясында тирән эз калдырган бөек галимә, Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе академигы, филология фәннәре докторы, профессор Диләрә Гариф кызы Тумашеваның тууына 100 ел тулуны билгеләп үтәбез. Ул – милли тел белеме өлкәсендә үз мәктәбен булдырган галим, күренекле телче, үз тормышын бөек эшкә – татар теленең байлыгын өйрәнүгә һәм аны саклауга багышлаган шәхес, татар диалектологиясе, морфологиясе һәм төрки телләр тарихы буенча классик хезмәтләр авторы. Төмән кызының Мәскәү аша Казанга юлы Диләрә Гариф кызы Тумашева 1926 елның 19 июлендә Төмәндә туа. Төмән шәһәренең 21 нче урта мәктәбен гел бишле билгеләренә тәмамлагач, белемгә омтылган яшь кыз 1944 елда данлыклы Мәскәү дәүләт университетының филология факультеты каршындагы Көнчыгыш бүлегенә укырга керә. Биредә ул бөек рус совет тюркологларыннан, СССР Фәннәр академиясенең мөхбир әгъзасы Н.К. Дмитриев кебек галимнәрдән белем ала. Мәскәү дәүләт университетын 1949 елда уңышлы тәмамлаганнан соң, ул

Ровно 150 лет назад в Казани был открыто учебное заведение, сыгравшее большую роль в распространении педагогического образования в нашем регионе. В 1876 г. начал работу Казанский учительский институт. Он был предназначен для подготовки учителей городских училищ, а с 1912 г. готовил педагогов для высших начальных училищ для обширного региона, в состав которого входили губернии Казанского учебного округа. Институт, в отличие, например, от Казанского университета, не являлся высшим учебным заведением. Формально здесь давали среднее образование. Однако уровень педагогической и общеобразовательной подготовки был очень высоким. Можно сказать, что институт долгое время являлся единственным специализированным педагогическим учебным заведением в Поволжье. В дореволюционный период институт располагался в небольшом двухэтажном здании на углу улиц Грузинской и Жуковского. Студенты учились здесь три года, а принимали сюда выпускников городских училищ, учительских семинарий, проработавших в начальны

Дөнья мине үзгәртте: еламаска өйрәтте. Күлмәк җиңен ертасымы? – бәйлисе бар йөрәкне. Хәсән Туфан Хәсән Туфан – татар әдәбиятының иң зур трагедияле һәм шул ук вакыттта иң какшамас рухлы классикларының берсе. Ул репрессияләрнең барлык ачысын татып та, күңелендәге яктылыкны саклап кала алган бөек шәхес. Хәсән Туфан – татар поэзиясенең җаны, мәхәббәт һәм сагыш символы. Язмышның шулхәтле каты сынауларына карамастан, ул ничек кеше булып кала алган, иҗатка булган тугрылыгын ничек югалтмаган? Аулак авылдан данлыклы «Галия»гә Хәсән Туфан 1900 елның 9 декабрендә Татарстанның Аксубай районы Иске Кармәт авылында туа. Аның белемгә омтылышы кечкенәдән үк көчле була. Югары сыйфатлы дини һәм дөньяви белем алу максаты белән булачак әдипнең абыйлары Хәсәнне алдынгы мөселман уку йортларының берсе «Галия» мәдрәсәсенә укырга җибәрәләр. «Галия» мәдрәсәсе ул вакытта татар зыялыларының чын үзәге була. Биредә Хәсән Туфан яшь шагыйрь Ш.Бабич җитәкчелегендәге мәдрәсә шәкердләренең музыка һәм әдәбият түгәрәгенә й

Уфимское медресе «Галия» на рубеже XIX–XX веков представляло собой не просто учебное заведение, а настоящий центр татарской интеллектуальной жизни. Из его стен вышли выдающиеся писатели, общественные деятели и учёные. Ярким примером того, как путь от простого ученика может привести к вершинам академического мастерства, является жизнедеятельность Гибада Алпарова (Гибадулла Хабибуллович Алпаров) — выдающегося тюрколога, профессора и автора фундаментальных трудов по грамматике. Г.Алпаров родился в деревне Курманай Стерлитамакского уезда Уфимской губернии (ныне село Курманаево Аургазинского района Республики Башкортостан) в семье мулы. Первоначальное религиозное образование он получил в сельской медресе, однако стремление к более глубоким знаниям привело его в Уфу, в знаменитое медресе «Галия». Это учебное заведение славилось передовыми для своего времени подходами: здесь преподавали не только традиционные религиозные, но и также светские образования. Именно здесь, в атмосфере реформаторст

В составе служилого населения Российского государства XV–XVIII вв. значительную группу составляли выходцы из Казанского, Астраханского и Сибирского ханств, получавшие поместные оклады и несшие военную службу на окраинах империи. Сегодня интересна судьба той части казанских татар, которая в ходе Персидского похода Петра I была выведена на Северный Кавказ и впоследствии интегрирована в систему Терского казачества. Появление казанских татар на Северном Кавказе непосредственно связано с военно-административными планами Петра I по утверждению российского присутствия в Прикаспийском регионе. Согласно данным, приводимым П.Г. Бутковым в «Материалах для новой истории Кавказа с 1722 по 1903 гг.» (1869), в состав экспедиционного корпуса, выступившего в Персидский поход, входили значительные контингенты служилых татар. Бутков, опиравшийся на журналы участников похода и материалы Военной коллегии, зафиксировал: «В 1722 году из Казанской губернии было отправлено на Каспийское море до 5 тысяч казан

Имя Даута Губайди последние годы все чаще привлекает исследователей, появляется на страницах прессы. Его жизнь оборвалась крайне трагично: он оказался среди талантливых авторов начала XX в., которые, едва сделав первые шаги в литературе, лишились жизни во время гражданской войны. Сохранилось весьма ограниченное число сочинений Губайди. В них автор затрагивает не только актуальные социально-политические темы, но и такие извечные вопросы, как роль и место женщины в обществе; обращается к жизни татарских крестьян, к народному языку и искусству. Даут Губайди (тат. Даут Гобәйдулла улы, 1873-1919), общественный деятель, писатель-переводчик, поэт, педагог, религиозный деятель, родился в селе Кадрали (тат. Кыдырлы, ныне не существует) в крестьянской семье. В раннем возрасте Даут и его младший брат Наджиб осиротели, оставшись на попечении дедушки и бабушки. В скором времени скончался и дед, на Губайди, как на старшего мужчине в семье (на тот момент ему было 12 лет) упали мужские обязанности по

Уфадагы «Галия» мәдрәсәсе ХХ гасыр башында Россия мәмләкәтенең бөтен төрки-мөселман дөньясында якты эз калдырган атаклы уку йортларының берсе. Монда татар, башкорт, казакъ, кыргыз, үзбәк һәм башка кардәш халыкларның күп кенә күренекле шәхесләре белем алган. Тарихка күз салсак, мәктәп-мәдрәсәләр төп ике шарт үтәлгәндә генә яши алганнар. Беренчедән, балаларга гыйлем бирә алырлык югары аң-белемле мөгаллим-мөдәррисләр булганда, икенчедән, укымышлы, динле байлар, иганәчеләр яки хәлле халык тарафыннан матди яктан тәэмин ителгәндә. «Галия» мәдрәсәсе дә халык һәм аерым иганәчеләр хисабына яшәп килгән. Әлеге язмада бу уку йортын булдыруга үз өлешләрен керткән олуг шәхесләребез һәм хәйриячеләребез турында кыскача мәгълүмат биреп узарбыз. Заманының күренекле мөселман уку йортларында белем алып кайткан Зыяэтдин әл-Камали (Зыя Камали) Уфада яңа типтагы уку йорты ачу теләге белән яши. Аның бу ниятен иң беренче булып Уфадагы икенче мәхәллә имамы Зариф Галикәев хуплап ала һәм мәдрәсә ачар өчен мәхәл

Татарның матур бәйрәмнәренең берсе – сабан туе чоры җитте. Хәзер аның ниндие генә юк: авыл сабан туе да, кичке сабан туйлар да, федераль сабан туе да, чит җирләрдә диаспора сабан туйлары һ.б. Аларның һәрберсенең үз үзенчәлеге бар. Хәтта хәйрия сабан туе дигәне дә күренә башлады, уенда катнашу өчен акча түлисең дә, шуннан җыелган акча хәйрия була икән. Бу төр бер яктан кызык алым булса, икенче яктан бик бәхәсле күренә, чөнки сабан туе гомер-гомергә халык бәйрәме булган, анда акчалысы да, акчасызы да бертигез катнаша алган, бер төрле үк шатланганнар, ярышканнар, уйнаганнар, шатланганнар. Әйе, ярминкәләре дә булган, сату да иткәннәр, әмма уенда катнашкан өчен беркайчан да акча түләтмәгәннәр, ә киресенчә, халык җинүчеләргә бүләк итеп алдан ук күчтәнәчен әзерләп торган. Хәйрия өчен башка мөмкинлекләр дә җитәрлек, шәхсән үзем бу ике төшенчәне бергә кушып, халык бәйрәменең асылына зыян салу дип саныйм. Тагын бер күңелгә тигән нәрсә ул – бу бәйрәмнең исемен русчалатып әйтү, ул – сабантуй түгел

Среди преподавателей уфимского медресе «Галия», которому в этом году исполняется 120 лет, есть и Габдулла Сабирович Шнаси – известный татарский педагог, методист, автор учебников естественно-научного цикла для медресе. До Октябрьской революции шакирды татарских медресе получали довольно всестороннее образование. Однако вплоть до половины ХIХ в. в медресе не было отдельных учебников по естественным предметам. Начальные знания по ботанике, зоологии, анатомии давались в процессе прохождения курса «тарихы табигыя» (природоведение). Уроки физики и астрономии проводились по арабским и персидским учебникам. Автором первых учебников арифметики, геометрии и географии на татарском языке является выдающийся ученый и педагог К. Насыри (1825–1902). В конце ХIХ в. начали появляться учебники по астрономии, физике, арифметике. C начала ХХ в. эти предметы преподаются как отдельные дисциплины. Авторами учебников выступали сами преподаватели медресе, не только крупных, городских, но и сельских, а иногда